Khi đưa cha mẹ già đi làm thủ tục, việc của người con là lo hết phần giấy tờ, lượt chờ và câu hỏi, để cha mẹ chỉ cần có mặt đúng lúc phải có mặt: chụp ảnh, thu vân tay, ký tên, trả lời một hai câu xác nhận. Nếu cha mẹ đi lại quá khó, hỏi trước xem nơi đó có làm thủ tục tại nhà không.
Luật Căn cước 2023 cho phép cơ quan quản lý căn cước, trong trường hợp cần thiết, tổ chức làm thủ tục tại chỗ ở của công dân. Nhưng phần lớn việc vẫn làm ở quầy. Bài này giúp bạn chuẩn bị cho một buổi đi nhẹ nhàng với người già: từ tối hôm trước, lúc chờ, lúc ở quầy, đến những chỗ người già hay vướng như vân tay mờ hay quên ngày sinh trên giấy.
Tối hôm trước: chuẩn bị cho người, không chỉ cho giấy
Giấy tờ thì kiểm như mọi lần. Phần khác biệt khi đi với người già là chuẩn bị cho chính người đó.
- Hỏi cha mẹ có muốn đi không, giải thích ngắn việc gì. Người già hay lo khi bị đưa đi "lên xã" mà không biết vì sao; một câu "Mai con chở bố đi làm thẻ mới, chụp ảnh với lăn tay thôi" là đủ yên lòng.
- Chọn quần áo: áo có cổ, màu trơn nếu có chụp ảnh; giày dép đế bằng, chống trơn; một áo khoác mỏng vì phòng chờ máy lạnh.
- Thuốc uống buổi sáng để sẵn; nếu có thuốc cần mang theo, bỏ vào túi riêng.
- Nước, bánh nhẹ, khăn cho lúc chờ; người già dễ hạ đường huyết khi chờ lâu.
- Kính lão, máy trợ thính nếu có, kiểm pin; cha mẹ cần đọc phiếu thu nhận và nghe cán bộ hỏi.
- Gậy hoặc xe lăn nếu thường dùng; hỏi trước nơi đó có lối đi dốc không.
- Ghi ra giấy ngày sinh, quê quán, tên cha mẹ của ông bà theo đúng giấy tờ, phòng khi cán bộ hỏi xác nhận mà ông bà nhớ theo cách khác.
Mục cuối rất quan trọng. Nhiều người già quen tính tuổi âm lịch hoặc nhớ ngày sinh theo lời kể, khác với ngày ghi trên giấy. Bạn biết trước để giải thích nhẹ nhàng, tránh cảnh ông bà lúng túng trước quầy.
Việc người già phải tự có mặt và việc con làm được
Biết rõ điều này giúp bạn chỉ đưa cha mẹ đến đúng lúc cần, phần còn lại tự lo.
| Việc | Người già phải có mặt? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cấp, đổi thẻ căn cước | Có, để chụp ảnh, thu vân tay, mống mắt | Luật Căn cước 2023; trường hợp cần thiết có thể làm tại chỗ ở |
| Đổi, cấp lại thẻ căn cước dùng dữ liệu sinh trắc đã có | Có thể không | Luật cho làm trực tuyến với một số trường hợp; hỏi nơi làm |
| Đăng ký thường trú, tạm trú | Thường không bắt buộc nếu hồ sơ đủ | Người khác có thể nộp thay theo hướng dẫn của nơi nộp |
| Chứng thực chữ ký trên giấy tờ | Thông thường có, vì chữ ký phải là của chính người đó | Hỏi nơi chứng thực cách làm khi người ký không đi được |
| Chứng thực bản sao | Không | Người con mang bản chính đi được |
| Đăng ký kết hôn | Có | Luật Hộ tịch 2014 yêu cầu hai bên trực tiếp có mặt |
| Phần lớn việc hộ tịch khác | Không bắt buộc | Luật Hộ tịch 2014 cho uỷ quyền, trừ kết hôn, nhận cha, mẹ, con |
Với những việc không bắt buộc có mặt, cách làm thay và giấy uỷ quyền có bài riêng trong nhóm làm thủ tục thay người thân. Ở đây chỉ bàn những buổi mà ông bà buộc phải ra quầy.
Trong buổi đi: thứ tự để ông bà ít phải đứng chờ
Người con làm phần chạy, người già làm phần ngồi.
- Đến nơi, để cha mẹ ngồi chỗ thoáng gần lối vào, một mình bạn đi lấy số và hỏi bàn hướng dẫn.
- Xin ưu tiên ngay từ bàn hướng dẫn: "Bố cháu tám mươi tuổi, đi lại khó, nhờ anh xem cho bố được ưu tiên." Nhiều nơi có ưu tiên cho người cao tuổi; nếu không có, hỏi được ngồi chờ gần quầy.
- Nộp phần giấy tờ trước nếu được, để khi gọi đến chỉ còn phần cần ông bà.
- Khi đến lượt, dìu ông bà lên, ngồi cạnh. Để cán bộ hỏi trực tiếp ông bà những câu xác nhận; bạn chỉ đỡ lời khi ông bà không nghe rõ.
- Đọc phiếu thu nhận thông tin cùng ông bà, đọc to từng dòng, rồi để ông bà tự ký hoặc điểm chỉ theo hướng dẫn.
- Nhận giấy hẹn, đưa ông bà ra xe trước, bạn quay lại hỏi nốt việc còn lại nếu có.
Giữ giọng bình thường, đừng nói thay ông bà mọi câu. Cán bộ cần nghe chính người được giải quyết thủ tục xác nhận một số thông tin, và ông bà cũng thấy được tôn trọng khi được hỏi trực tiếp.
Những chỗ người già hay vướng ở quầy và cách gỡ
Vân tay mờ, khó thu nhận. Người làm việc tay chân lâu năm hay bị. Rửa tay sạch, lau khô, tránh bôi kem trước khi đi; tại quầy, cán bộ thường thử lại vài lần hoặc xử lý theo quy định. Bình tĩnh, đừng để ông bà nghĩ mình làm hỏng.
Không nghe rõ, trả lời lệch. Ngồi sát bên, nhắc lại câu hỏi của cán bộ chậm và rõ vào tai ông bà, rồi để ông bà tự trả lời.
Ngày sinh nhớ khác giấy. Đưa tờ ghi chú đã chuẩn bị. Thông tin xác định theo dữ liệu và giấy tờ, không theo trí nhớ; nếu thật sự sai trên dữ liệu, hỏi cán bộ thủ tục điều chỉnh.
Không ký được chữ như trước. Run tay hay mắt kém khiến chữ ký khác chữ ký cũ. Báo cán bộ để được hướng dẫn ký hoặc điểm chỉ theo quy định; đừng cầm tay ông bà ký hộ.
Mệt giữa chừng. Xin cán bộ cho nghỉ vài phút, đưa ông bà uống nước. Một lượt chậm vẫn tốt hơn ông bà choáng ngay tại quầy.
Khi nào nên hỏi xin làm thủ tục tại nhà
Có những trường hợp đưa người già ra quầy là quá sức: nằm liệt giường, vừa mổ, sa sút trí nhớ nặng, hay chỉ cần đi xe máy là mệt cả ngày. Với căn cước, Luật Căn cước 2023 cho phép cơ quan quản lý căn cước tổ chức làm thủ tục tại chỗ ở của công dân trong trường hợp cần thiết. Luật cũng ghi người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi phải có người đại diện hợp pháp hỗ trợ làm thủ tục.
Cách hỏi: người con ra công an xã nơi ông bà cư trú, nói rõ tình trạng sức khoẻ, mang theo giấy tờ của ông bà và giấy ra viện hoặc giấy tờ y tế nếu có. Câu nên nói: "Mẹ cháu nằm một chỗ sau tai biến, cháu muốn hỏi có thể bố trí làm căn cước tại nhà cho mẹ không, cần chuẩn bị gì ạ?" Việc có bố trí được hay không, vào lúc nào, tuỳ điều kiện của nơi đó.
Khi cán bộ đến nhà, chuẩn bị một góc sáng, phông tường trơn màu sáng để chụp ảnh, một bàn nhỏ đặt máy, ổ cắm điện gần đó. Ông bà mặc áo có cổ, ngồi được thì ngồi tựa lưng; trong phòng giữ yên lặng, tắt ti vi.
Với việc hộ tịch không bắt buộc có mặt, phần lớn có thể uỷ quyền hoặc người thân làm thay theo quy định, nên không cần đưa ông bà đi. Những việc như chứng thực chữ ký thường cần chính người già có mặt để ký; trường hợp này nên hỏi nơi làm về cách thực hiện khi người ký không thể đến.
Tình huống: bác Tư đổi căn cước sau sáp nhập
Bác Tư bảy mươi lăm tuổi, đầu gối yếu, đi được nhưng không đứng lâu được. Con gái bác muốn đổi thẻ cho bác vì thẻ cũ sắp hết hạn theo mốc tuổi. Tối hôm trước, cô kiểm lịch thu nhận căn cước của công an xã mới, thấy chỉ làm buổi sáng, nên chọn sáng thứ Tư.
Cô chuẩn bị cho bác áo sơ mi trắng cổ đứng, đôi dép quai hậu, chai nước, túi bánh quy, và một mảnh giấy ghi ngày sinh, quê quán của bác theo đúng thẻ cũ. Sáng hôm sau, cô để bác ngồi ghế gần cửa, tự mình đi lấy số, nói với bàn hướng dẫn xin ưu tiên cho người cao tuổi, được xếp lên sớm.
Ở quầy, vân tay ngón trỏ của bác thu nhận ba lần mới được. Cô nắm vai bác, nói nhỏ "bố cứ thả lỏng tay", cán bộ kiên nhẫn làm lại. Phiếu thu nhận thông tin cô đọc to từng dòng, bác gật, rồi bác tự ký. Cả lượt mất mười lăm phút; tổng buổi chưa đến một giờ.
Điều làm buổi đi nhẹ nhàng không phải là may mắn mà là cách chia việc: con chạy, cha ngồi; con hỏi, cha xác nhận. Lần sau đi nhận thẻ, cô đã đăng ký nhận qua bưu chính để bác khỏi phải ra thêm chuyến nữa.
Sau buổi đi: những việc người con làm tiếp
Buổi ở quầy xong chưa phải là xong việc. Mấy việc nhỏ dưới đây giúp lần sau ông bà không phải ra quầy nữa.
- Cất giấy hẹn vào phong bì riêng của ông bà, ghi ngày nhận kết quả ra ngoài, và đặt nhắc trên điện thoại của chính bạn chứ không phải của ông bà.
- Hỏi cách nhận thay hoặc nhận qua bưu chính để ông bà khỏi đi lần hai, nếu chưa hỏi ở quầy.
- Kích hoạt hoặc kiểm tài khoản định danh điện tử của ông bà nếu ông bà dùng điện thoại thông minh; đặt mật khẩu ông bà nhớ được và ghi lại ở chỗ an toàn trong nhà.
- Chụp lại các giấy tờ quan trọng của ông bà vừa dùng, lưu vào một thư mục riêng; lần sau cán bộ hỏi số giấy tờ là có ngay.
- Ghi lại những gì đã làm: ngày đi, việc gì, quầy nào, cán bộ dặn gì. Anh chị em trong nhà thay phiên đưa ông bà đi thì đọc ghi chú là biết.
- Hỏi ông bà thấy buổi đi thế nào, mệt chỗ nào. Lần sau sắp xếp khác đi: đi sớm hơn, mang thêm ghế gấp, hoặc xin làm tại nhà.
Với nhiều gia đình, đây là lúc tốt để gom một lượt các giấy tờ của ông bà: căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, sổ hưu, giấy tờ nhà. Biết chúng ở đâu, còn hạn đến khi nào, là đỡ cho cả nhà những lần chạy vội về sau.
Câu hỏi thường gặp
Người già bảy mươi tuổi có phải đổi thẻ căn cước không?
Luật Căn cước 2023 quy định các mốc tuổi phải đổi thẻ là đủ 14, 25, 40 và 60 tuổi; thẻ cấp trong vòng hai năm trước một mốc thì dùng đến mốc tiếp theo. Sau mốc 60 tuổi luật không đặt thêm mốc đổi, nhưng mất, hỏng hay đổi thông tin thì vẫn phải làm lại.
Có thể xin cán bộ đến nhà làm căn cước cho người già nằm liệt không?
Luật Căn cước 2023 cho phép, trong trường hợp cần thiết, tổ chức làm thủ tục tại chỗ ở của công dân. Người nhà ra công an xã trình bày tình trạng, mang giấy tờ y tế nếu có; việc bố trí thế nào tuỳ điều kiện của nơi đó.
Người già không lăn được vân tay thì có làm được căn cước không?
Cán bộ thường thử nhiều lần và xử lý theo quy định cho trường hợp không thu nhận được đầy đủ thông tin. Rửa tay sạch, không bôi kem trước khi đi, giữ tay ấm. Đừng lo ông bà bị từ chối chỉ vì vân tay mờ.
Con có được ký thay cho cha mẹ già trên tờ khai không?
Không nên ký thay trên những giấy cần chữ ký của chính người đó. Nếu cha mẹ không ký được, báo cán bộ để được hướng dẫn điểm chỉ hoặc cách làm theo quy định. Với việc được uỷ quyền, người con ký với tư cách người được uỷ quyền.
Đi cùng cha mẹ già có được ưu tiên lượt không?
Nhiều bộ phận một cửa bố trí ưu tiên cho người cao tuổi, cách làm tuỳ nơi. Ra bàn hướng dẫn nói rõ tuổi và tình trạng sức khoẻ của cha mẹ, đừng tự đưa ông bà lên quầy khi người khác đang được giải quyết.
Người già bị lẫn có tự làm thủ tục được không?
Luật Căn cước 2023 yêu cầu người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi phải có người đại diện hợp pháp hỗ trợ làm thủ tục. Với các việc khác, hỏi nơi làm về giấy tờ chứng minh người đại diện trước khi đi.