Khi người thân vừa mất, gia đình chỉ cần giữ đúng thứ tự bốn việc: lấy giấy báo tử, đăng ký khai tử trong 15 ngày, xoá đăng ký thường trú, rồi nộp hồ sơ tử tuất hoặc trợ cấp mai táng nếu người mất có đóng bảo hiểm xã hội hay đang hưởng lương hưu. Chuyện chia di sản để sau, khi cả nhà đã bình tâm và đủ giấy tờ. Mỗi việc sau dùng kết quả của việc trước, nên làm đúng thứ tự thì đỡ phải chạy đi chạy lại.
Phần dưới đây sắp các việc theo mốc thời gian, nói rõ việc nào gấp, việc nào chỉ cần làm cho chắc, ai trong nhà nên cầm việc gì, và mấy chỗ hay vướng làm cả chuỗi chậm lại. Danh sách giấy tờ cụ thể của từng hồ sơ thì nhắc gọn; trọng tâm là cách đi làm.
Bốn mốc thời gian nên ghi ra giấy ngay trong tuần đầu
Trong mấy ngày tang lễ, không ai nhớ nổi hạn nào là hạn nào. Nên lấy một tờ giấy, ghi ngày mất lên đầu, rồi chép bảng dưới đây và tự cộng ngày ra. Những mốc này lấy từ luật đang áp dụng; địa phương có thể hướng dẫn thêm cách nộp.
| Việc | Hạn tính từ ngày mất | Nộp ở đâu | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đăng ký khai tử | 15 ngày (Luật Hộ tịch 2014) | UBND cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng, hoặc nộp trực tuyến | Để quá hạn vì nghĩ “xong đám rồi tính” |
| Xoá đăng ký thường trú | 07 ngày kể từ ngày hộ có người thuộc diện xoá (Nghị định 154/2024) | Công an cấp xã, trực tuyến hoặc qua bưu chính | Nộp khi chưa có trích lục khai tử nên thiếu giấy chứng minh |
| Hồ sơ tử tuất, trợ cấp mai táng | 90 ngày (Luật Bảo hiểm xã hội 2024) | Qua công ty nếu người mất đang đi làm; thẳng cơ quan bảo hiểm xã hội nếu đã nghỉ hưu | Không biết người mất từng đóng bảo hiểm nên bỏ sót |
| Yêu cầu chia di sản | 30 năm với nhà đất, 10 năm với tài sản khác (Bộ luật Dân sự 2015) | Tổ chức hành nghề công chứng, hoặc toà án nếu có tranh chấp | Để lâu, người biết chuyện mất dần, giấy tờ thất lạc |
Hạn 07 ngày xoá thường trú thường đến trước khi kịp có trích lục khai tử. Trên thực tế nhiều nơi xoá luôn khi thông tin khai tử đã vào cơ sở dữ liệu dân cư; nên hỏi công an cấp xã một câu trước khi nộp thêm hồ sơ.
Ngày đầu tiên: làm cho đúng, chưa cần làm nhanh
Nhận giấy báo tử và đọc lại từng dòng. Mất ở bệnh viện thì cơ sở y tế cấp; mất ở nhà vì tuổi già, bệnh lâu ngày thì UBND cấp xã nơi người đó mất cấp. Mất đột ngột, tai nạn thì giấy thay giấy báo tử là văn bản của công an hoặc kết quả giám định. Họ tên, năm sinh, số định danh, giờ và ngày mất phải khớp với thẻ căn cước.
Gom giấy tờ gốc của người mất vào một chỗ. Thẻ căn cước, giấy khai sinh nếu còn, giấy chứng nhận kết hôn, sổ bảo hiểm xã hội, thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ nhà đất, xe, sổ tiết kiệm. Chưa nộp, chưa huỷ, chưa cho ai mượn cái gì.
Chụp ảnh giấy báo tử ngay. Chụp rõ bốn góc, lưu vào điện thoại của hai người trong nhà. Bản chính chỉ có một, mà sau này nhiều nơi hỏi đến.
Chưa động vào tiền trong tài khoản của người mất. Dù có mật khẩu, dù cần tiền lo đám. Rút như vậy dễ thành chuyện khó nói giữa anh chị em sau này và không đúng thủ tục; tiền mai táng hợp lý được ưu tiên thanh toán từ di sản khi chia theo luật.
Chọn một người cầm bìa hồ sơ. Người đó giữ bản chính, ghi lại đã nộp gì ở đâu, ngày nào. Người khác cần thì hỏi người này, không mỗi người cầm một ít.
Tuần thứ nhất đến tuần thứ hai: khai tử và xin bản sao trích lục đủ dùng
Khai tử là việc gốc: không có trích lục khai tử thì gần như việc nào sau cũng dừng. Người đi khai là vợ, chồng, con, cha mẹ hoặc người thân thích khác; người khác đi thay được nếu có giấy uỷ quyền.
- Chọn cách nộp: đến bộ phận một cửa của UBND cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng, hoặc nộp trên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Người lớn tuổi trong nhà ngại máy móc thì cứ đi trực tiếp.
- Mang giấy báo tử bản chính (hoặc bản điện tử nếu bệnh viện đã cấp dạng điện tử), giấy tờ tùy thân của người đi khai. Tờ khai lấy tại quầy hoặc tải trên cổng.
- Ở quầy, nói ngắn: “Cháu đi khai tử cho bố, mất ngày…, đây là giấy báo tử”. Cán bộ sẽ đối chiếu và hướng dẫn điền.
- Luật quy định nếu thấy việc khai tử đúng thì cán bộ ghi vào sổ ngay sau khi nhận giấy tờ; cần xác minh thì lâu hơn. Người đi khai ký vào Sổ hộ tịch cùng cán bộ.
- Xin luôn bản sao trích lục khai tử: nên xin từ năm đến bảy bản, vì bảo hiểm xã hội, ngân hàng, công chứng, đăng ký đất, xe đều có thể giữ lại một bản.
- Khai tử đúng hạn của công dân cư trú trong nước được miễn lệ phí đăng ký; bản sao trích lục thì phải nộp lệ phí theo quy định hiện hành, hỏi mức tại quầy.
Luật Hộ tịch mới đã được thông qua và có hiệu lực từ 01/3/2027; đến lúc đó cách làm có thể đổi, còn hiện nay vẫn làm theo Luật Hộ tịch 2014.
Sau khai tử: xoá thường trú và đổi người đứng chủ hộ
Người mất thuộc diện bị xoá đăng ký thường trú. Hồ sơ gồm tờ khai thay đổi thông tin cư trú và giấy tờ chứng minh, thường là trích lục khai tử. Nộp một bộ, trực tuyến, trực tiếp tại công an cấp xã hoặc qua bưu chính công ích. Nghị định 154/2024 ghi cơ quan đăng ký cư trú xoá trong 05 ngày làm việc kể từ khi nhận hồ sơ hợp lệ.
Nếu người mất là chủ hộ, nhà phải chọn chủ hộ mới. Việc này là điều chỉnh thông tin cư trú: một thành viên hộ nộp tờ khai thay đổi thông tin cư trú kèm giấy tờ chứng minh; Luật Cư trú 2020 ghi cơ quan đăng ký cư trú điều chỉnh trong 03 ngày làm việc. Có thể khai cả hai việc trong cùng một lần đến, nhưng hỏi cán bộ xem nên tách hay gộp tờ khai.
Câu nên hỏi ở quầy công an: “Bên khai tử đã chuyển dữ liệu sang chưa, nhà có cần nộp thêm tờ khai xoá thường trú không?” Có nơi đã tự cập nhật, có nơi vẫn cần người nhà nộp. Hỏi trước đỡ một lượt nộp thừa.
Trong ba tháng: tiền tử tuất, mai táng và các khoản khác
Nếu người mất từng đi làm có đóng bảo hiểm xã hội, đang hưởng lương hưu, hay đóng bảo hiểm tự nguyện, thì gia đình có thể có quyền nhận trợ cấp. Hạn nộp là 90 ngày kể từ ngày mất. Đừng để việc này trôi qua vì tưởng “mẹ nghỉ lâu rồi, chắc không còn gì”.
- Người đang đi làm: nộp hồ sơ cho công ty; công ty có 30 ngày để chuyển sang cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Người đang hưởng lương hưu, hoặc đang bảo lưu thời gian đóng: nộp thẳng cho cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Trợ cấp mai táng trả cho người lo mai táng, mức bằng 10 lần mức tham chiếu tại tháng người đó mất, nếu người mất thuộc diện được hưởng.
- Cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết trong 10 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ; không giải quyết thì phải trả lời bằng văn bản.
- Người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội hoặc trợ cấp người cao tuổi: hỗ trợ mai táng theo quy định riêng, hỏi tại UBND cấp xã.
- Lương hưu, trợ cấp của tháng chưa lĩnh: hỏi luôn khi nộp hồ sơ tử tuất để được hướng dẫn nhận một lần.
Cùng thời gian này, báo cho ngân hàng nơi người mất có tài khoản hoặc khoản vay. Lần đầu chỉ để báo tin và hỏi thủ tục, chưa phải lúc rút tiền.
Phân việc trong nhà: một ví dụ để chia cho đều
Nhà chị Hạnh có ba anh chị em; cha mất ở bệnh viện tỉnh, mẹ 72 tuổi đi lại khó. Cả nhà chia việc như sau, mỗi người một phần vừa sức, có một người giữ bìa chung.
| Người | Việc nhận | Thời điểm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chị Hạnh (ở gần nhà mẹ) | Giữ bìa hồ sơ, đi khai tử, xin bản sao trích lục | Tuần đầu | Cầm giấy báo tử bản chính |
| Anh Phúc (đi làm xa) | Nộp xoá thường trú và đổi chủ hộ trực tuyến | Sau khi có trích lục | Dùng tài khoản định danh của mình, đứng tên người nộp |
| Em Tâm | Liên hệ nơi cha từng làm, gom sổ bảo hiểm xã hội, làm hồ sơ tử tuất | Trong 90 ngày | Hỏi mẹ có đủ điều kiện nhận tuất hằng tháng không |
| Cả nhà | Ngồi lại bàn chuyện nhà đất, tài khoản | Sau giỗ đầu hoặc khi mọi người sẵn sàng | Lập biên bản thoả thuận bằng văn bản |
Bảng này chỉ là gợi ý. Điều quan trọng là mỗi việc có tên một người, và người giữ bìa biết hết mọi việc đang ở đâu.
Những chỗ hay vấp làm cả chuỗi chậm lại
Giấy báo tử ghi sai một chữ. Sai tên đệm, sai năm sinh là trích lục cũng sai theo, rồi bảo hiểm, ngân hàng đều trả lại. Phát hiện sớm thì quay về nơi cấp sửa ngay.
Chỉ xin một bản trích lục. Nộp cho bảo hiểm xã hội xong là hết bản dùng cho ngân hàng. Xin nhiều bản một lần đỡ quay lại.
Không ai biết người mất có đóng bảo hiểm. Lục sổ bảo hiểm xã hội, hỏi nơi làm cũ, hoặc tra trên ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội nếu có tài khoản.
Mỗi người nộp một nơi, không ai ghi lại. Đến lúc cần giấy biên nhận thì không biết ai giữ. Người giữ bìa nên chụp lại mọi giấy hẹn.
Bàn chuyện chia tài sản ngay trong tang lễ. Dễ va chạm khi ai cũng mệt. Luật cho thời gian dài; thủ tục hành chính mới là việc có hạn ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Không khai tử trong 15 ngày thì có bị gì không?
Quá hạn vẫn khai được, nhưng không còn được miễn lệ phí như khai đúng hạn và có thể phải giải trình. Các việc phía sau như bảo hiểm, thừa kế đều chờ trích lục khai tử nên cũng chậm theo.
Ai được đi khai tử cho người mất?
Vợ, chồng, con, cha, mẹ hoặc người thân thích khác có trách nhiệm đi khai. Người khác có thể làm thay nếu có văn bản uỷ quyền. Người không có ai thân thích thì cơ quan, tổ chức liên quan đi khai.
Nộp khai tử trực tuyến được không?
Được. Luật Hộ tịch 2014 cho phép gửi hồ sơ qua hệ thống đăng ký hộ tịch trực tuyến. Bạn đăng nhập Cổng Dịch vụ công quốc gia bằng tài khoản định danh điện tử, tìm thủ tục đăng ký khai tử và làm theo hướng dẫn.
Người mất là chủ hộ thì sổ hộ khẩu giấy cũ có cần làm gì không?
Sổ hộ khẩu giấy không còn dùng để quản lý cư trú nữa; thông tin nằm trong cơ sở dữ liệu. Việc cần làm là xoá thường trú cho người mất và đổi chủ hộ, nộp tờ khai thay đổi thông tin cư trú.
Có cần làm thủ tục thừa kế ngay không?
Không cần ngay. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản. Nhưng để lâu thì giấy tờ dễ thất lạc và người làm chứng ít dần, nên làm khi gia đình đã sẵn sàng.
Trợ cấp mai táng trả cho ai?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 ghi trợ cấp mai táng trả cho tổ chức, cá nhân lo mai táng, nếu người mất thuộc diện được hưởng. Trong nhà nên thống nhất ai đứng tên tờ khai để khỏi lúng túng.