Lần đầu đến ngân hàng sau khi người thân mất, mục đích chỉ là báo tin, đề nghị phong toả hoặc dừng giao dịch nếu cần, và hỏi rõ thủ tục để người thừa kế nhận tiền sau này; chưa phải lúc rút tiền. Mang trích lục khai tử, giấy tờ tùy thân của bạn và giấy tờ chứng minh quan hệ với người mất. Ngân hàng chỉ chi trả cho người thừa kế khi có giấy tờ về thừa kế theo quy định.
Mỗi ngân hàng có quy trình nội bộ riêng nên bài này không nói thay họ. Bài này giúp bạn chuẩn bị buổi gặp đầu tiên cho gọn: nên đi lúc nào, nói gì, hỏi gì, ghi lại gì, và tránh những việc làm vội có thể khiến chuyện trong nhà rối thêm.
Vì sao phải báo, và báo sớm
Báo ngân hàng không phải để lấy tiền ngay, mà để giữ cho tài khoản an toàn. Khi chưa ai báo, thẻ và ứng dụng của người mất vẫn có thể bị dùng: người biết mật khẩu rút tiền, kẻ gian lừa đảo bằng thông tin người mất, hay các khoản trừ tự động tiếp tục chạy.
Với khoản vay và thẻ tín dụng, báo sớm giúp gia đình biết số dư nợ thật sự, lãi đang tính ra sao, có bảo hiểm khoản vay đi kèm hay không. Nhiều khoản vay mua kèm hợp đồng bảo hiểm; nếu có, việc mất có thể dẫn đến bên bảo hiểm thanh toán dư nợ theo điều khoản hợp đồng. Chỉ hỏi mới biết.
Bộ luật Dân sự 2015 ghi người hưởng thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản người chết để lại. Nghĩa là con cháu không phải trả nợ bằng tiền riêng vượt quá phần di sản, trừ khi có thoả thuận khác. Hiểu điều này để nghe ngân hàng nói mà không hoảng.
Luật cũng ghi thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại là 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Ngân hàng biết điều này, nên thường sẽ liên hệ gia đình khá sớm nếu có khoản nợ.
Mang gì trong lần đầu
Lần đầu chưa cần đủ giấy thừa kế. Mang những thứ này là đủ để ngân hàng xác nhận và hướng dẫn:
- Bản sao trích lục khai tử, kèm bản chính để đối chiếu nếu được yêu cầu.
- Thẻ căn cước của bạn, người đi báo.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ: giấy khai sinh của bạn có tên người mất là cha hoặc mẹ, hoặc giấy chứng nhận kết hôn nếu bạn là vợ, chồng.
- Những gì liên quan đến tài khoản: thẻ, sổ tiết kiệm, hợp đồng vay, sao kê cũ, tin nhắn báo số dư. Mang bản chính nhưng đừng để lại nếu ngân hàng chưa yêu cầu rõ.
- Thẻ căn cước của người mất, hoặc ảnh chụp, để đối chiếu thông tin.
- Một tờ giấy đã viết sẵn câu hỏi, để khỏi quên khi ngồi ở quầy.
Nên đi đến chi nhánh nơi người mất mở tài khoản hoặc ký hợp đồng vay nếu biết. Không biết thì đến chi nhánh gần nhất; nhân viên sẽ hướng dẫn.
Đi vào buổi sáng ngày thường, tránh đầu tháng và cuối tháng khi quầy đông. Nếu người mất có tài khoản ở nhiều ngân hàng, đi lần lượt từng nơi, mỗi nơi một tờ ghi chép riêng.
Câu nên hỏi ở quầy
Ngồi xuống, nói ngắn: “Gia đình báo mẹ cháu, chủ tài khoản này, đã mất ngày…, đây là trích lục khai tử. Gia đình muốn hỏi thủ tục.” Rồi hỏi lần lượt:
- Mẹ cháu có những tài khoản, sổ tiết kiệm, khoản vay, thẻ tín dụng nào ở ngân hàng? (Ngân hàng có thể chỉ cung cấp khi có giấy tờ về người thừa kế; hỏi họ cần gì để tra.)
- Tài khoản đã được ghi nhận chủ tài khoản qua đời chưa, có tạm dừng giao dịch được ngay không?
- Những khoản trừ tự động đang chạy từ tài khoản này là gì, có dừng được không?
- Khoản vay có hợp đồng bảo hiểm đi kèm không? Nếu có, gia đình làm hồ sơ với bên bảo hiểm thế nào?
- Để người thừa kế nhận tiền, ngân hàng cần những giấy tờ gì? Văn bản phân chia di sản có cần công chứng không?
- Nếu chỉ có một người thừa kế, hoặc số tiền nhỏ, thủ tục có khác không?
- Xin cho gia đình tên người phụ trách và cách liên hệ chính thức của chi nhánh.
Ghi câu trả lời ngay vào tờ giấy, kèm tên nhân viên và ngày giờ. Lần sau có người khác trong nhà đi, họ không phải hỏi lại từ đầu.
Tiền gửi, khoản vay, thẻ tín dụng: mỗi loại xử lý khác nhau
Bảng dưới là hình dung chung để bạn biết nên chờ đợi điều gì. Thủ tục cụ thể theo quy định của từng ngân hàng và pháp luật hiện hành.
| Loại | Sau khi báo, thường xảy ra | Gia đình cần chuẩn bị | Câu hỏi then chốt |
|---|---|---|---|
| Tài khoản thanh toán | Tạm dừng giao dịch, số dư được giữ | Giấy tờ thừa kế để nhận số dư | Có khoản trừ tự động nào cần báo nơi khác không |
| Sổ tiết kiệm | Lãi tính theo điều kiện của sổ, chờ người thừa kế | Văn bản phân chia di sản hoặc khai nhận di sản | Rút trước hạn có mất lãi không |
| Khoản vay có thế chấp | Ngân hàng làm việc với người thừa kế về trả nợ | Danh sách tài sản, hợp đồng vay | Có bảo hiểm khoản vay không |
| Thẻ tín dụng | Khoá thẻ, chốt dư nợ | Không dùng thẻ nữa | Dư nợ chốt đến ngày nào, lãi có tiếp tục tính không |
| Thẻ phụ của người khác gắn với tài khoản người mất | Thường bị khoá theo | Người dùng thẻ phụ chuẩn bị phương tiện thanh toán khác | Bao giờ thẻ phụ dừng |
Nếu tổng nợ có vẻ lớn hơn tài sản, đừng ký cam kết trả nợ thay ngay tại quầy. Về nhà bàn với cả nhà và hỏi luật sư. Bộ luật Dân sự 2015 cho người thừa kế quyền từ chối nhận di sản, phải lập thành văn bản và thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.
Sau buổi đầu: chuẩn bị để người thừa kế nhận tiền
Khi đã biết ngân hàng cần gì, việc tiếp theo là làm giấy tờ thừa kế. Thứ tự thường như sau; chi tiết từng bước công chứng có ở bài về chuẩn bị khai nhận di sản.
- Cả nhà xác định những người thừa kế. Có di chúc thì theo di chúc; không có thì theo hàng thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015.
- Gom giấy tờ chứng minh quan hệ của từng người với người mất, và giấy tờ về tài khoản, sổ tiết kiệm.
- Thống nhất cách chia: chia đều, hay để một người nhận rồi chia lại trong nhà. Thoả thuận của những người thừa kế phải được lập thành văn bản.
- Hẹn tổ chức hành nghề công chứng để làm văn bản phân chia di sản hoặc khai nhận di sản. Luật Công chứng 2024 quy định tổ chức công chứng phải niêm yết việc tiếp nhận văn bản phân chia di sản trước khi công chứng, nên cần thời gian chờ.
- Mang văn bản đã công chứng, trích lục khai tử, giấy tờ tùy thân của người nhận đến ngân hàng. Người nào không đi được thì uỷ quyền.
- Nhận tiền vào tài khoản của người thừa kế được chỉ định, xin chứng từ, cất vào bìa hồ sơ chung.
Nếu trong nhà còn ý kiến khác nhau về cách chia, đừng để ngân hàng đứng giữa. Ngồi lại với nhau trước; không thống nhất được thì gặp luật sư hoặc hoà giải.
Những việc không nên làm, dù có vẻ tiện
Dùng thẻ hay ứng dụng của người mất để rút, chuyển tiền. Dù để lo đám, dù cả nhà đồng ý miệng. Sau này anh chị em có thể nghĩ khác, và giao dịch như vậy không đúng thủ tục. Chi phí mai táng hợp lý được ưu tiên thanh toán từ di sản khi chia theo luật; hãy giữ hoá đơn chứng từ.
Ký giấy tờ ngân hàng đưa mà không đọc. Mang về nhà đọc, hỏi lại chỗ không hiểu. Không có gì phải ký gấp trong ngày đầu.
Một mình đi nhận tiền thay cả nhà. Ngân hàng thường cần văn bản thể hiện ý chí của tất cả người thừa kế. Một người đi mà không có giấy tờ đó thì cũng không nhận được, chỉ thêm nghi ngờ trong nhà.
Tin cuộc gọi tự xưng ngân hàng. Sau khi nhà có tang, kẻ gian hay gọi báo “tài khoản người mất cần xác minh”. Chỉ làm việc ở chi nhánh hoặc qua kênh chính thức ngân hàng đã đưa.
Đóng tài khoản khi chưa biết hết khoản trừ tự động. Lương hưu, tiền điện nước, bảo hiểm có thể đang đi qua tài khoản này. Liệt kê trước, báo từng nơi.
Tình huống giả định và việc làm tiếp
Chị Hạnh đi báo ngân hàng cho cha. Chị mang trích lục khai tử, giấy khai sinh của mình, sổ tiết kiệm và thẻ của cha. Nhân viên ghi nhận, tạm dừng giao dịch thẻ, cho biết cha còn một sổ tiết kiệm sắp đến hạn và không có khoản vay. Để nhận tiền, ngân hàng cần văn bản phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản đã công chứng của những người thừa kế.
Chị hỏi thêm: sổ đến hạn thì tự gia hạn hay sao, có mất lãi không. Nhân viên giải thích theo điều kiện của sổ. Chị ghi lại, chụp ảnh tờ ghi, gửi vào nhóm gia đình.
Việc làm tiếp: cả nhà xác định ai thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha (theo Bộ luật Dân sự 2015 là vợ, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi), rồi hẹn nhau đến tổ chức hành nghề công chứng cho cả sổ tiết kiệm và các tài sản khác một lần. Làm gộp như vậy đỡ phải công chứng nhiều lần.
Trong thời gian chờ, bìa hồ sơ ghi thêm một dòng: “Ngân hàng X, chi nhánh Y, đã báo ngày…, sổ tiết kiệm đến hạn ngày…, cần văn bản thừa kế.” Tên ngân hàng thật thì ghi trong sổ nhà mình; ở đây chỉ là ví dụ.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng có cho biết số dư của người mất khi đi báo không?
Tuỳ quy định của từng ngân hàng. Thông tin tài khoản là thông tin được bảo mật, nên nhiều nơi chỉ cung cấp cho người đã chứng minh được là người thừa kế. Hỏi rõ họ cần giấy gì để tra cho gia đình.
Con cái có phải trả nợ ngân hàng thay cha mẹ đã mất không?
Bộ luật Dân sự 2015 ghi người hưởng thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản người chết để lại, trừ khi có thoả thuận khác. Nợ lớn hoặc có tranh cãi thì nên gặp luật sư trước khi ký bất cứ cam kết nào.
Sổ tiết kiệm của người mất có bị ngân hàng giữ luôn không?
Không. Tiền gửi là di sản, thuộc về người thừa kế. Ngân hàng chỉ chi trả khi có giấy tờ thừa kế hợp lệ theo quy định. Trong lúc chờ, tiền vẫn nằm trong sổ theo điều kiện đã ký.
Có nên đóng ngay tài khoản của người mất không?
Chưa nên. Hãy báo để tạm dừng giao dịch trước, rồi liệt kê các khoản đang đi qua tài khoản. Đóng tài khoản là bước sau, khi số dư đã được chia theo thủ tục thừa kế.
Người mất có thẻ tín dụng thì lãi có tiếp tục tính không?
Tuỳ điều khoản hợp đồng và quy định của ngân hàng. Báo sớm để khoá thẻ và biết dư nợ chốt đến ngày nào. Hỏi rõ bằng văn bản nếu có thể, để tính vào phần nghĩa vụ trong di sản.
Một người con đi làm thủ tục với ngân hàng được không?
Đi báo tin và hỏi thủ tục thì một người là đủ. Nhận tiền thì thường cần văn bản thể hiện ý chí của tất cả người thừa kế, hoặc giấy uỷ quyền của những người còn lại.