Trước khi đến tổ chức hành nghề công chứng để khai nhận hay phân chia di sản, gia đình cần xong bốn việc: có trích lục khai tử, xác định đủ người thừa kế, thống nhất cách chia bằng văn bản, và gom giấy tờ chứng minh quan hệ cùng giấy tờ tài sản. Đến công chứng mà thiếu một trong bốn thì gần như chắc chắn phải hẹn lại.
Bài này chỉ là bước đầu, theo cách đi làm: ngồi lại với nhau thế nào, giấy gì tìm ở đâu, người ở xa tham gia ra sao, chọn nơi công chứng nào. Khi trong nhà có tranh chấp, hay có điều không rõ về di chúc, hãy gặp luật sư; đó không phải việc nên tự làm theo một bài viết.
Xác định ai là người thừa kế
Có di chúc hợp lệ thì chia theo di chúc. Không có di chúc, Bộ luật Dân sự 2015 xếp người thừa kế theo hàng; người hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước.
| Hàng | Gồm | Gia đình cần gom |
|---|---|---|
| Thứ nhất | Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất | Giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của từng người con, giấy tờ nuôi con nuôi nếu có |
| Thứ hai | Ông bà nội ngoại, anh chị em ruột; cháu ruột mà người mất là ông, bà | Giấy tờ thể hiện quan hệ qua từng đời |
| Thứ ba | Cụ nội ngoại, bác, chú, cậu, cô, dì ruột; cháu ruột mà người mất là bác, chú, cậu, cô, dì; chắt ruột | Giấy tờ thể hiện quan hệ qua từng đời |
Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Một người con mất trước cha mẹ thì con của người đó có thể được hưởng thay theo quy định thừa kế thế vị; đây là chỗ hay bị bỏ sót. Cha mẹ của người mất còn sống thì cũng ở hàng thứ nhất, nhiều nhà quên tính ông bà.
Lập một danh sách viết tay: tên, năm sinh, quan hệ, nơi đang ở, còn sống hay đã mất. Danh sách này là thứ đầu tiên phòng công chứng sẽ hỏi.
Họp gia đình: một buổi, một tờ biên bản
Bộ luật Dân sự 2015 cho những người thừa kế họp mặt để thoả thuận cử người quản lý di sản, người phân chia di sản và cách chia; mọi thoả thuận phải lập thành văn bản. Cách tổ chức buổi họp cho gọn:
- Chọn lúc mọi người đã bình tâm, thường sau các ngày lễ đầu. Báo trước cho những người ở xa, có thể cho họ dự qua gọi video.
- Người giữ bìa hồ sơ mang danh sách tài sản đã biết: nhà đất, tiền gửi, xe, khoản nợ, khoản người khác còn nợ người mất.
- Đọc di chúc nếu có. Có ai thấy chưa rõ hoặc có ý kiến khác thì ghi lại, không tranh cãi tại chỗ; đó là lúc cần hỏi luật sư.
- Bàn ba câu: ai thuộc diện thừa kế, có ai muốn từ chối nhận không, chia theo cách nào.
- Cử một người đại diện liên hệ phòng công chứng, ngân hàng, văn phòng đăng ký đất đai.
- Ghi biên bản ngắn: ngày, ai có mặt, đã thống nhất gì, việc gì giao cho ai. Mọi người ký. Biên bản này chưa phải văn bản công chứng, nhưng giúp không ai quên đã nói gì.
Chi phí mai táng hợp lý được ưu tiên thanh toán đầu tiên từ di sản theo Bộ luật Dân sự 2015. Ai đã ứng tiền lo đám thì đưa chứng từ ra trong buổi này để cả nhà biết.
Từ chối nhận di sản: làm đúng lúc, đúng cách
Quyền của từng người. Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ khi từ chối để trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình với người khác.
Phải bằng văn bản. Lời nói trong buổi họp không đủ. Văn bản từ chối gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người phân chia di sản. Văn bản này có thể công chứng theo Luật Công chứng 2024.
Trước thời điểm phân chia. Bộ luật Dân sự 2015 ghi việc từ chối phải thể hiện trước thời điểm phân chia di sản. Chia xong rồi mới nói không nhận là thành câu chuyện khác, phức tạp hơn nhiều.
Từ chối khác với tặng lại. Nhiều người muốn nhường phần mình cho mẹ hoặc cho anh cả. Có thể là từ chối, có thể là nhận rồi tặng cho, hai cách có hệ quả khác nhau. Hỏi công chứng viên cách nào hợp với ý của bạn.
Người ở xa từ chối. Văn bản từ chối nhận di sản nằm trong nhóm việc công chứng không bị giới hạn theo tỉnh nơi có bất động sản, nên người ở xa có thể làm ở nơi mình đang sống rồi gửi về.
Gom giấy: nhắc gọn theo yêu cầu của Luật Công chứng 2024
Ngoài giấy tờ thông thường của người yêu cầu công chứng, hồ sơ công chứng văn bản phân chia di sản phải có thêm ba nhóm giấy. Gom theo nhóm cho dễ kiểm:
- Chứng minh người để lại di sản đã chết: giấy chứng tử, trích lục khai tử hoặc giấy tờ khác theo quy định. Chưa khai tử thì phải khai tử trước.
- Chứng minh quan hệ: di chúc nếu thừa kế theo di chúc; nếu theo pháp luật thì giấy tờ chứng minh quan hệ giữa người mất và từng người được hưởng, như giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn.
- Chứng minh tài sản: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu.
- Người thừa kế đã mất: trích lục khai tử của người đó, và giấy tờ của con người đó nếu có thừa kế thế vị.
- Giấy tờ tùy thân của tất cả người thừa kế còn sống, bản chính mang theo khi ký.
Công chứng viên có quyền yêu cầu làm rõ hoặc xác minh nếu thấy chưa rõ người để lại di sản có đúng là chủ tài sản không, hay người yêu cầu có đúng là người được hưởng không. Giấy tờ càng khớp tên tuổi, càng đỡ bị xác minh.
Chọn nơi công chứng và hiểu thời gian niêm yết
Luật Công chứng 2024 ghi công chứng viên chỉ được công chứng giao dịch về bất động sản trong phạm vi tỉnh, thành phố nơi tổ chức hành nghề công chứng đặt trụ sở, trừ một số loại như di chúc, văn bản từ chối nhận di sản, văn bản uỷ quyền. Vì vậy, nếu di sản là nhà đất ở quê, thường phải chọn tổ chức công chứng tại tỉnh có nhà đất. Hỏi trước khi đặt lịch.
Trước khi công chứng văn bản phân chia di sản, tổ chức công chứng phải niêm yết việc tiếp nhận. Công chứng viên chỉ công chứng sau khi việc niêm yết đã xong và không có khiếu nại, tố cáo nào. Thời gian niêm yết không tính vào thời hạn công chứng; thủ tục niêm yết chi tiết do Chính phủ quy định. Nói nôm na: nộp hồ sơ rồi phải chờ, đừng hẹn bên mua hay ngân hàng ngay tuần sau.
Phí công chứng và giá dịch vụ niêm yết công khai tại trụ sở tổ chức công chứng. Hỏi rõ trước để cả nhà chia nhau, tránh để một người gánh rồi sinh chuyện.
Văn bản phân chia di sản đã công chứng là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền đăng ký chuyển quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản cho người được hưởng. Đó là bước tiếp theo, làm ở văn phòng đăng ký đất đai hoặc cơ quan đăng ký xe.
Người ở xa, người ở nước ngoài, và chuyện thời hiệu
Người thừa kế ở tỉnh khác có thể về ký một lần, hoặc uỷ quyền cho người ở nhà. Cách soạn văn bản uỷ quyền là chuyện riêng; ở đây chỉ dặn: uỷ quyền phải ghi rõ phạm vi, ví dụ ký thay văn bản phân chia di sản đối với một thửa đất cụ thể, ghi rõ số thửa, số tờ bản đồ; và người được uỷ quyền mang bản chính khi đến công chứng.
Người ở nước ngoài thường làm uỷ quyền tại cơ quan đại diện Việt Nam nơi mình sống, hoặc theo hướng dẫn của tổ chức công chứng. Giấy tờ do nước ngoài cấp dùng ở Việt Nam thường phải hợp pháp hoá lãnh sự, trừ khi được miễn. Tính trước vì việc gửi giấy qua lại mất thời gian.
Về thời gian: Bộ luật Dân sự 2015 cho thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản, kể từ khi người đó mất. Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm. Không cần vội trong tháng đầu, nhưng cũng đừng để trôi qua nhiều năm.
Tình huống giả định: nhà anh Phúc có bốn anh em, một người ở nước ngoài. Cả nhà họp qua gọi video, thống nhất để mẹ đứng tên nhà. Người em ở nước ngoài làm văn bản từ chối nhận di sản tại nơi mình đang sống rồi gửi về; ba người còn lại cùng mẹ đến tổ chức công chứng ở tỉnh có nhà.
Lý do hay phải hẹn lại ở phòng công chứng
Thiếu một người thừa kế. Quên tính bà nội còn sống, hoặc con riêng của người mất, hoặc con của người con đã mất trước. Công chứng viên kiểm tra quan hệ và sẽ hỏi. Lập danh sách kỹ từ buổi họp gia đình.
Tên trên giấy tờ không khớp nhau. Sổ đỏ ghi một kiểu, căn cước ghi kiểu khác, giấy khai sinh của con ghi tên cha theo kiểu thứ ba. Đây là lý do hay bị yêu cầu xác minh nhất. Gom giấy tờ xong, so tên từng giấy trước khi đi.
Người được uỷ quyền mang bản sao. Văn bản uỷ quyền phải mang bản chính. Người ở xa nên gửi bản chính về sớm.
Chưa có trích lục khai tử của người thừa kế đã mất. Ai trong hàng thừa kế đã mất cũng cần giấy chứng minh. Đi xin bản sao trích lục trước.
Đến sai tỉnh. Nhà đất ở tỉnh này mà đặt lịch công chứng ở tỉnh khác, bị từ chối vì giới hạn phạm vi công chứng bất động sản. Hỏi một câu khi đặt lịch: “Nhà đất ở tỉnh…, bên mình làm được không?”
Câu hỏi thường gặp
Khai nhận di sản và phân chia di sản khác nhau thế nào?
Nói gọn, khai nhận là người thừa kế xác nhận nhận di sản, thường khi chỉ có một người hoặc mọi người nhận chung; phân chia là thoả thuận ai nhận phần nào. Luật Công chứng 2024 áp cùng thủ tục cho trường hợp chỉ có một người thừa kế.
Có bắt buộc tất cả người thừa kế phải có mặt khi công chứng không?
Mỗi người phải ký hoặc có người được uỷ quyền ký thay; người từ chối nhận thì có văn bản từ chối. Thiếu ý chí của một người thừa kế thì công chứng viên không công chứng được văn bản phân chia.
Đã chia miệng trong nhà từ lâu, giờ có cần làm giấy không?
Có, nếu muốn đứng tên tài sản. Thoả thuận của người thừa kế phải lập thành văn bản, và cơ quan đăng ký đất đai dựa vào văn bản đã công chứng để sang tên. Chia miệng không đủ để đăng ký.
Người thừa kế mất trước khi kịp chia thì sao?
Phần của người đó trở thành di sản của chính người đó, chuyển cho người thừa kế của họ. Hồ sơ sẽ cần thêm trích lục khai tử của người này. Trường hợp này nên hỏi kỹ công chứng viên hoặc luật sư.
Trong nhà không thống nhất được thì làm sao?
Khi không thoả thuận được, việc chia di sản có thể phải đưa ra toà án. Trước khi đi đến bước đó, nên nhờ luật sư tư vấn hoặc hoà giải. Không nên tự giữ giấy tờ để gây sức ép.
Di sản là nhà đất ở quê, các con ở thành phố, công chứng ở đâu?
Luật Công chứng 2024 giới hạn công chứng giao dịch về bất động sản trong phạm vi tỉnh nơi tổ chức công chứng đặt trụ sở. Thường phải chọn tổ chức công chứng ở tỉnh có nhà đất; hỏi trước để chắc.