Sau khi người thân mất, hãy gom mọi giấy tờ của người đó vào một bìa hồ sơ duy nhất, giữ bản chính ở đó, chỉ mang bản sao đi nộp, và ghi lại giấy nào đã nộp ở đâu. Hầu như thủ tục nào sau này, từ bảo hiểm xã hội, ngân hàng đến công chứng di sản, đều hỏi lại những giấy này. Một bìa rõ ràng tiết kiệm cho cả nhà hàng chục chuyến đi.
Bài này đi theo việc thật: tìm giấy ở đâu trong nhà, phân loại ra sao, cái nào không được tự huỷ, bao nhiêu bản sao là đủ, và cách ghi sổ theo dõi để người ở xa cũng biết đang có gì. Danh sách giấy cho từng hồ sơ cụ thể thì nhắc gọn; trọng tâm là cách giữ.
Tìm ở đâu: một vòng quanh nhà trong buổi chiều
Người lớn tuổi thường cất giấy tờ ở nhiều chỗ khác nhau, theo thói quen nhiều năm. Hai người cùng tìm, một người ghi lại tìm thấy gì ở đâu.
- Tủ đầu giường, ngăn kéo có khoá, hộp sắt, túi vải trong tủ quần áo.
- Trong ví, túi xách người mất hay dùng: thẻ căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, thẻ ngân hàng, giấy hẹn khám.
- Kẹp sách, album ảnh, dưới tấm lót ngăn kéo: chỗ người già hay giấu sổ tiết kiệm, giấy vay mượn.
- Bìa của bệnh viện: giấy ra viện, đơn thuốc, hồ sơ bệnh án. Những thứ này sau có thể cần cho bảo hiểm.
- Điện thoại, máy tính: ảnh chụp giấy tờ, tin nhắn báo tiền lương hưu, lịch hẹn. Chỉ xem để lập danh sách.
- Hỏi những người hay giúp người mất làm giấy tờ: con dâu, cháu, hàng xóm thân. Có thể họ đang giữ hộ một thứ gì đó.
Tìm xong, chưa phân loại vội. Bỏ tất cả vào một thùng giấy, mang ra bàn rộng, rồi mới xếp theo bảng ở mục dưới.
Nên tìm khi có ít nhất hai người, tốt nhất là hai người thuộc hai nhánh trong nhà, ví dụ một người con trai và một người con gái. Không phải vì nghi ngờ ai, mà để sau này không ai phải nghe câu “lúc dọn đồ chỉ có mình anh ấy”. Thấy giấy tờ giá trị như sổ đỏ, sổ tiết kiệm thì chụp ảnh ngay tại chỗ tìm thấy.
Phân loại: giấy nào dùng cho việc gì, giữ hay nộp
Bảng dưới xếp các giấy hay gặp theo việc sẽ dùng. Cột cuối là điều cần nhớ khi giữ.
| Giấy tờ | Dùng cho việc | Bản chính giữ hay nộp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thẻ căn cước, giấy tờ tùy thân của người mất | Đối chiếu khi khai tử, bảo hiểm, ngân hàng, công chứng | Giữ | Căn cước điện tử của người chết bị khoá; thẻ vẫn giữ để đối chiếu |
| Giấy báo tử | Khai tử | Nộp khi khai tử | Chụp ảnh trước khi nộp |
| Trích lục khai tử và bản sao | Mọi thủ tục sau | Giữ bản chính, nộp bản sao | Xin nhiều bản một lần |
| Giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của các con | Chứng minh quan hệ khi thừa kế, tử tuất | Giữ | Bản chính thuộc về từng người, gom bản sao |
| Sổ bảo hiểm xã hội, quyết định nghỉ hưu | Hồ sơ tử tuất, mai táng | Có thể phải nộp sổ | Chụp mọi trang trước khi nộp |
| Thẻ bảo hiểm y tế | Thường không còn dùng | Giữ trong bìa | Hỏi nơi phát nếu cần nộp lại |
| Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, nhà | Khai nhận di sản, đăng ký biến động | Giữ kỹ nhất | Không cho ai mượn khi chưa thống nhất |
| Giấy đăng ký xe | Thừa kế xe, thu hồi đăng ký | Giữ | Không giao xe kèm giấy cho người ngoài |
| Sổ tiết kiệm, hợp đồng vay, giấy nợ | Làm việc với ngân hàng, xác định nghĩa vụ | Giữ | Ghi danh sách khoản nợ, khoản cho vay |
| Di chúc, giấy viết tay để lại | Thừa kế | Giữ nguyên trạng | Không sửa, không bóc niêm phong nếu có |
Giấy nào không hiểu để làm gì, cứ giữ. Chưa chắc thì đừng bỏ.
Những thứ tuyệt đối không tự huỷ, không cho mượn
Giấy tờ nhà đất. Đây là giấy dễ gây chuyện nhất. Cất trong bìa, người giữ bìa là người cả nhà tin. Ai cần xem thì xem bản chụp.
Di chúc hoặc bất cứ thứ gì giống di chúc. Kể cả mảnh giấy viết tay. Có giá trị hay không là chuyện của luật, không phải để người trong nhà tự đánh giá rồi vứt. Nếu trong nhà có ý kiến khác nhau về tờ giấy đó, nên gặp luật sư. Chụp ảnh tờ giấy đúng như lúc tìm thấy, ghi ngày, nơi tìm và ai có mặt.
Giấy vay nợ, biên nhận cho vay. Bộ luật Dân sự 2015 ghi người hưởng thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản người chết để lại. Biết rõ người mất nợ ai, ai nợ người mất là việc cần cho cả nhà.
Thẻ ngân hàng, sổ tiết kiệm. Không dùng thẻ để rút tiền dù biết mật khẩu. Để nguyên, ghi số tài khoản vào danh sách.
Giấy tờ đăng ký xe và chiếc xe. Không bán, không cho người ngoài mượn xe kèm giấy khi chưa làm thủ tục thừa kế. Thông tư 79/2024 có quy định riêng cho việc chuyển quyền sở hữu xe, kể cả để thừa kế.
Làm bản sao và chứng thực: bao nhiêu là đủ
Bản sao dùng thay bản chính trong đa số hồ sơ. Làm một lần đủ dùng, đỡ chạy nhiều lần.
- Khi đi khai tử, xin luôn năm đến bảy bản sao trích lục khai tử. Bản sao này do cơ quan hộ tịch cấp từ sổ, dùng được như bản chính ở nhiều nơi; phải nộp lệ phí theo quy định.
- Với giấy khai sinh của các con, giấy chứng nhận kết hôn của cha mẹ: chứng thực mỗi loại hai đến ba bản tại UBND cấp xã hoặc tổ chức hành nghề công chứng.
- Với giấy tờ nhà đất: chưa cần chứng thực nhiều. Khi đến công chứng, thường mang bản chính để đối chiếu.
- Đánh dấu góc trên mỗi bản sao bằng bút chì nhỏ: số thứ tự và ngày làm, để biết bản nào làm khi nào.
- Chụp ảnh toàn bộ giấy tờ, lưu vào một thư mục chung mà cả nhà xem được. Đặt tên tệp theo loại giấy, ví dụ “trich-luc-khai-tu-bo”.
Câu nên hỏi khi chứng thực: “Bản sao có chứng thực này dùng được bao lâu, nơi nhận có hạn chế gì không?” Một số nơi tiếp nhận yêu cầu bản sao mới làm gần đây; hỏi trước nơi sẽ nộp.
Sổ theo dõi: một trang giấy cho cả nhà
Mặt trong bìa hồ sơ dán một tờ giấy kẻ bảng, bốn cột: ngày, giấy gì, nộp cho ai hay ai mượn, đã nhận lại chưa. Mỗi lần có giấy ra khỏi bìa là ghi một dòng. Việc nhỏ nhưng tránh được câu hỏi “cái sổ bảo hiểm của bố đâu rồi” sau ba tháng.
Người ở xa nên có bản chụp tờ này. Chị Lan giữ bìa ở quê; mỗi Chủ nhật chị chụp tờ theo dõi gửi vào nhóm gia đình. Anh trai chị ở thành phố biết ngay hồ sơ tử tuất đã nộp, giấy hẹn ngày nào, bản sao trích lục còn mấy bản.
Kèm theo là một danh sách việc: khai tử, xoá thường trú, tử tuất, báo ngân hàng, thừa kế. Việc nào xong thì gạch, ghi ngày. Sau này nhìn lại, cả nhà thấy đã làm đến đâu mà không phải hỏi nhau.
Khi mọi thủ tục đã xong, đừng vội bỏ bìa. Giữ ít nhất đến khi phần thừa kế đã hoàn tất và đã đăng ký sang tên. Bộ luật Dân sự 2015 cho thời hiệu yêu cầu chia di sản khá dài, nên giấy tờ còn có thể được hỏi đến nhiều năm sau.
Lỗi hay gặp khi giữ giấy tờ người mất
Mỗi người cầm một ít. Anh giữ sổ đỏ, chị giữ sổ bảo hiểm, em giữ trích lục. Đến khi đi công chứng phải gom từ ba nhà, thiếu một thứ là hẹn lại. Một bìa, một người giữ.
Nộp bản chính khi chỉ cần bản sao. Nhiều nơi nhận bản sao có chứng thực hoặc bản sao trích lục. Nộp bản chính rồi khó xin lại. Trước khi đưa giấy nào, hỏi: “Chị cần bản chính hay bản sao ạ?”
Đốt, bỏ đồ của người mất khi chưa xem hết. Theo tập quán, nhiều nhà đốt hoặc cho đồ dùng của người mất sau tang lễ. Lục kỹ túi áo, ví, hộp trước khi làm, vì giấy tờ hay nằm lẫn trong đó.
Để giấy ở nơi ẩm. Bìa giấy để trên nóc tủ gần mái tôn, mùa mưa dễ ẩm mốc, mực nhoè. Dùng bìa nhựa, để nơi khô.
Không ai biết bìa ở đâu khi người giữ bận. Người giữ bìa nên nói cho ít nhất một người khác chỗ cất. Gặp việc gấp, người kia lấy được ngay.
Giấy tờ số của người mất: nhắc gọn
Tài khoản định danh điện tử, tài khoản trên các ứng dụng của người mất là chuyện riêng, đã có bài chuyên sâu ở nơi khác. Ở đây chỉ nhắc ba điều liên quan đến bìa hồ sơ. Một, Luật Căn cước 2023 ghi căn cước điện tử bị khoá khi người được cấp chết; đừng thử đăng nhập để làm thủ tục thay.
Hai, việc khai thác thông tin của người đã chết trong cơ sở dữ liệu dân cư, cơ sở dữ liệu cư trú do người được xác định là người thừa kế của người đó quyết định. Khi cần tra cứu, người thừa kế mang giấy tờ chứng minh quan hệ đến cơ quan quản lý.
Ba, những ảnh chụp giấy tờ trong điện thoại người mất nên chép ra máy của người giữ bìa, vì điện thoại có thể bị khoá, hết pin, hay được cho đi. Chỉ chép giấy tờ, không đụng tin nhắn riêng tư nếu không cần.
Số điện thoại của người mất cũng nên giữ thêm một thời gian thay vì cắt ngay, vì một số nơi như ngân hàng, cơ quan bảo hiểm có thể vẫn gửi tin nhắn xác nhận hay thông báo vào số đó. Khi các việc chính đã xong, cả nhà bàn nhau rồi mới huỷ thuê bao.
Câu hỏi thường gặp
Thẻ căn cước của người đã mất có phải nộp lại cho công an không?
Luật Căn cước 2023 trong phần được dẫn không ghi thu hồi thẻ vì lý do người đó chết; căn cước điện tử thì bị khoá. Hỏi công an cấp xã khi làm thủ tục cư trú; nếu không ai yêu cầu, giữ thẻ trong bìa để đối chiếu.
Sổ bảo hiểm xã hội thất lạc thì làm hồ sơ tử tuất thế nào?
Đến cơ quan bảo hiểm xã hội, mang trích lục khai tử và giấy tờ chứng minh quan hệ, hỏi cách tra và cấp lại theo số định danh của người mất. Làm sớm vì hạn nộp hồ sơ tử tuất là 90 ngày.
Có cần chứng thực toàn bộ giấy tờ không?
Không cần. Chỉ chứng thực những giấy sẽ nộp ở nhiều nơi như giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn. Trích lục khai tử thì xin bản sao từ sổ hộ tịch. Giấy tờ nhà đất thường mang bản chính để đối chiếu.
Ai nên giữ bìa hồ sơ trong nhà?
Người sống gần, có thời gian đi lại, được các anh chị em tin. Nếu người đó cũng là người được cử quản lý di sản thì càng tiện. Nhưng dù ai giữ, sổ theo dõi phải để mọi người cùng xem được.
Tìm thấy giấy vay nợ của người mất thì làm gì?
Giữ nguyên, chụp ảnh, ghi vào danh sách. Bộ luật Dân sự 2015 ghi người hưởng thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản. Nếu khoản nợ lớn hoặc có tranh cãi, hỏi luật sư trước khi trả.
Giấy tờ ghi địa chỉ cũ trước khi sắp xếp xã, phường có dùng được không?
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị, chỉ là địa danh khác. Khi nộp, cán bộ có thể hỏi tên đơn vị hành chính mới tương ứng; ghi sẵn một dòng chú thích để trả lời nhanh.