Có hai đường hoàn toàn khác nhau. Người khuyết tật vận động, nghe, nhìn mà vẫn tự hiểu và tự quyết được thì vẫn tự đứng tên thủ tục, người nhà làm thay bằng uỷ quyền như với bất kỳ ai. Người đã được toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi thì không tự uỷ quyền được nữa; mọi việc do người giám hộ, người đại diện hợp pháp làm.
Chọn sai đường là chỗ gia đình vấp nhiều nhất: hoặc coi một người khuyết tật minh mẫn như không có tiếng nói, hoặc cầm giấy uỷ quyền do người đã không còn nhận thức “ký” đi làm thủ tục. Bài này giúp phân biệt, chỉ cách đăng ký giám hộ ở xã, và đi qua các thủ tục hay gặp với tư cách người giám hộ.
Phân biệt trước khi đi làm
Ba tình trạng, ba cách làm. Gia đình thường chỉ cần biết người thân mình thuộc dòng nào.
| Tình trạng | Ai đứng tên thủ tục | Người nhà làm thay bằng gì |
|---|---|---|
| Khuyết tật vận động, khiếm thị, khiếm thính nhưng nhận thức bình thường | Chính người đó | Uỷ quyền như người bình thường; với việc bắt buộc có mặt thì đề nghị lưu động, làm tại chỗ ở |
| Suy giảm nhận thức (sa sút trí tuệ, sau tai biến) nhưng chưa có quyết định của toà án | Về giấy tờ, vẫn là chính người đó | Khó: uỷ quyền chỉ có giá trị khi người đó còn hiểu mình ký gì; nên hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý về đường giám hộ |
| Đã có quyết định toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi | Người giám hộ, người đại diện hợp pháp | Giấy tờ chứng minh tư cách: quyết định của toà án, trích lục đăng ký giám hộ |
Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi do toà án quyết định trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần. Gia đình không tự xác định được, xã cũng không. Phần thủ tục toà án nằm ngoài bài này; nếu nhà bạn đang ở dòng giữa, nên tìm luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.
Người khuyết tật minh mẫn: tôn trọng tiếng nói, làm thay đúng chỗ
Hỏi chính người đó trước. Người ngồi xe lăn, người khiếm thị vẫn quyết định việc của mình. Người nhà chỉ là người giúp đi lại, đọc giấy, điền hộ. Ở quầy, để cán bộ nói chuyện trực tiếp với người đó, người nhà đứng cạnh.
Uỷ quyền khi không muốn đi. Các việc hộ tịch không bắt buộc có mặt, đăng ký xe, nhận lương hưu đều uỷ quyền được. Giấy uỷ quyền hộ tịch cho người thân gần không phải chứng thực; việc khác theo quy định của từng thủ tục.
Người khiếm thị ký thế nào. Có thể ký nếu ký được, hoặc điểm chỉ. Với hộ tịch, Thông tư 04/2020/TT-BTP có cách làm cho người không biết chữ: công chức ghi tờ khai, đọc lại cho nghe, hướng dẫn điểm chỉ. Hỏi cán bộ áp dụng tương tự cho người khiếm thị.
Khi việc bắt buộc có mặt. Căn cước, hộ chiếu cần thu sinh trắc học: đề nghị làm tại chỗ ở theo Luật Căn cước 2023. Khai sinh cho con, khai tử cho người thân, kết hôn khi người khuyết tật không đi được: xã có thể đăng ký lưu động.
Câu nên nói. “Em trai em khiếm thị, tự quyết được mọi việc, em đi cùng để đọc giấy. Anh chị cứ hỏi trực tiếp em trai em.” Câu này giúp cán bộ biết nói chuyện với ai.
Đăng ký giám hộ ở xã: các bước
Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc giám hộ phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền; người giám hộ đương nhiên không đăng ký thì vẫn phải làm nghĩa vụ giám hộ. Có trích lục đăng ký giám hộ trong tay thì mọi thủ tục sau dễ hơn hẳn. Các bước:
- Xác định người giám hộ. Với người mất năng lực hành vi dân sự, Bộ luật Dân sự 2015 xếp thứ tự giám hộ đương nhiên: vợ hoặc chồng; nếu không thì con cả, rồi con tiếp theo đủ điều kiện; người chưa có vợ chồng con thì cha mẹ. Người có khó khăn trong nhận thức thì toà án chỉ định người giám hộ ngay trong quyết định.
- Chọn nơi nộp: Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc của người giám hộ.
- Chuẩn bị: tờ khai đăng ký giám hộ theo mẫu, giấy tờ chứng minh điều kiện giám hộ đương nhiên hoặc văn bản cử, quyết định chỉ định người giám hộ. Nhiều người cùng đủ điều kiện giám hộ đương nhiên thì nộp thêm văn bản thoả thuận cử một người.
- Nộp tại bộ phận một cửa, nói rõ: “Em đăng ký giám hộ cho bố em, đã có quyết định của toà án.”
- Chờ kết quả. Với giám hộ cử, Luật Hộ tịch 2014 quy định trong 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ giấy tờ, nếu đủ điều kiện thì công chức ghi vào sổ, cùng người đi đăng ký ký sổ, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã cấp trích lục; giám hộ đương nhiên làm theo trình tự tương tự.
- Xin vài bản sao trích lục, vì gần như thủ tục nào sau này cũng cần.
Với giám hộ có quản lý tài sản, Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về người giám sát việc giám hộ và việc đăng ký người giám sát tại xã. Gia đình có tài sản lớn của người được giám hộ nên hỏi luật sư trước khi xử lý tài sản.
Đi làm các thủ tục hay gặp với tư cách người giám hộ
Khi đã có giấy tờ chứng minh tư cách, các thủ tục dưới đây có quy định rõ cho người đại diện hợp pháp.
| Thủ tục | Quy định cho người đại diện | Người được giám hộ có phải có mặt? |
|---|---|---|
| Thẻ căn cước | Luật Căn cước 2023: người mất năng lực hành vi dân sự, người khó khăn trong nhận thức thì phải có người đại diện hợp pháp hỗ trợ làm thủ tục | Có, để thu ảnh khuôn mặt, vân tay, mống mắt; có thể đề nghị làm tại chỗ ở |
| Hộ chiếu phổ thông | Luật Xuất cảnh, nhập cảnh 2019: nộp bản sao giấy tờ chứng minh người đại diện hợp pháp; không có bản sao thì bản chụp kèm bản chính | Người đề nghị cấp hộ chiếu gắn chíp lần đầu được chụp ảnh, thu vân tay |
| Xuất cảnh | Phải có người đại diện hợp pháp đi cùng | Có |
| Cư trú | Luật Cư trú 2020: nơi cư trú của người được giám hộ là nơi cư trú của người giám hộ, trừ khi được đồng ý hoặc luật quy định khác | Thường không, người giám hộ kê khai |
| Khai thác thông tin của chính người đó trong dữ liệu dân cư | Thông qua người đại diện hợp pháp | Không |
Ở mỗi quầy, đưa giấy chứng minh tư cách ra trước, rồi mới đến giấy tờ của người được giám hộ. Cán bộ biết ngay mình đang làm việc với ai, không hỏi đi hỏi lại “sao chính chủ không ký”.
Lỗi hay gặp và câu không nên nói
Những chỗ gia đình có người thân suy giảm nhận thức hay vướng:
- Đưa cha mẹ đã lẫn ra ký giấy uỷ quyền. Nếu người đó không còn hiểu mình ký gì, giấy uỷ quyền có thể bị coi là không có giá trị, và người chứng thực có thể từ chối.
- Tưởng có giấy khám bệnh ghi “sa sút trí tuệ” là đủ làm người giám hộ. Tư cách giám hộ cho người lớn mất năng lực hoặc khó khăn nhận thức cần quyết định của toà án.
- Anh chị em ai cũng tự coi mình là người giám hộ, mỗi người đi làm một việc. Thoả thuận và đăng ký một người.
- Không đăng ký giám hộ, đến lúc làm căn cước, hộ chiếu mới chạy đi xin.
- Câu không nên nói: “Bố em lẫn rồi, em ký thay được không?”. Câu nên nói: “Bố em đã có quyết định của toà án, em là người giám hộ, đây là trích lục đăng ký giám hộ.”
Nếu cha mẹ đang trong giai đoạn bắt đầu suy giảm mà còn minh mẫn phần lớn thời gian, việc chọn trước người giám hộ bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, theo Bộ luật Dân sự 2015, là việc nên làm sớm. Nội dung chi tiết thuộc phần uỷ quyền và giám hộ, nên hỏi tổ chức công chứng.
Tình huống giả định: chị Thu và em trai khuyết tật trí tuệ
Em trai chị Thu 32 tuổi, khuyết tật trí tuệ từ nhỏ, đã có quyết định của toà án tuyên bố có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, chỉ định mẹ làm người giám hộ. Mẹ mất năm ngoái. Nay em cần đổi thẻ căn cước và gia đình muốn đưa em đi khám ở nước ngoài.
Chị Thu hỏi xã trước: vì người giám hộ được chỉ định đã mất, việc giám hộ phải được xác lập lại, có khi phải qua toà án. Chị tìm trung tâm trợ giúp pháp lý để làm phần này, rồi đăng ký giám hộ ở xã, xin ba bản sao trích lục.
Có trích lục, chị đưa em ra công an xã làm căn cước: chị hỗ trợ khai, em được thu ảnh và vân tay; em sợ đám đông nên chị xin làm vào giờ vắng. Hộ chiếu làm sau đó, chị nộp bản sao trích lục đăng ký giám hộ cùng tờ khai. Khi xuất cảnh, chị phải đi cùng em. Mỗi bước đều suôn sẻ vì chị làm giấy tư cách trước, thủ tục sau.
Chị giữ một bìa hồ sơ riêng cho em: quyết định của toà án, trích lục đăng ký giám hộ, bản chụp căn cước, hộ chiếu, ghi chú ngày hết hạn từng giấy. Ai trong nhà thay chị đi làm việc gì cho em cũng chỉ cần mở bìa đó.
Câu hỏi thường gặp
Người khuyết tật vận động có cần người giám hộ không?
Không. Giám hộ dành cho người chưa thành niên trong một số trường hợp, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Người khuyết tật vận động mà nhận thức bình thường vẫn tự làm, hoặc uỷ quyền cho người nhà.
Cha mẹ bị lẫn, con có tự làm người giám hộ được không?
Việc tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi do toà án quyết định dựa trên giám định pháp y tâm thần. Khi đã có quyết định, thứ tự giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015 rồi đăng ký ở xã.
Đăng ký giám hộ nộp ở đâu?
Tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc của người giám hộ. Người nộp mang tờ khai đăng ký giám hộ và giấy tờ chứng minh điều kiện giám hộ hoặc văn bản cử, chỉ định.
Đăng ký giám hộ mất bao lâu?
Với giám hộ cử, Luật Hộ tịch 2014 quy định trong 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ giấy tờ, nếu đủ điều kiện thì ghi sổ và cấp trích lục. Giám hộ đương nhiên làm theo trình tự tương tự.
Người được giám hộ có phải đi cùng khi làm căn cước không?
Có, vì phải thu ảnh khuôn mặt, vân tay, mống mắt. Người đại diện hợp pháp hỗ trợ làm thủ tục. Nếu người đó không ra trụ sở được, đề nghị cơ quan quản lý căn cước làm tại chỗ ở.
Người khiếm thị ký giấy tờ thế nào?
Ký nếu ký được, hoặc điểm chỉ. Với hộ tịch, quy định có cách làm cho người không đọc được: công chức ghi tờ khai, đọc lại cho nghe, hướng dẫn điểm chỉ. Người nhà nên đi cùng để nghe lại nội dung.