Phần lớn thủ tục hộ tịch (khai sinh, khai tử, xin trích lục, xin xác nhận tình trạng hôn nhân) người nhà làm thay được; kết hôn và nhận cha, mẹ, con thì không. Các việc phải lấy ảnh khuôn mặt, vân tay như làm căn cước từ 14 tuổi hay hộ chiếu gắn chíp lần đầu thì chủ hồ sơ phải có mặt, nhưng khi người đó không đi được, cán bộ có thể đến tận nơi.
Bài này là tấm bảng tra cho người đang cầm việc của cha mẹ, vợ chồng, anh chị em: trước khi xách túi giấy tờ ra xã, biết việc mình định làm thuộc loại nào, cần giấy gì để chứng minh mình có quyền làm, và chỗ nào hay bị trả về. Phần soạn giấy uỷ quyền chi tiết không nằm ở đây; bài chỉ lo phần đi làm.
Ba câu tự hỏi trước khi nhận làm thay
Việc này luật có cho người khác làm không? Có ba nhóm. Nhóm luật giao thẳng trách nhiệm cho người thân (khai sinh khi cha mẹ không đi được, khai tử). Nhóm cho uỷ quyền (đa số việc hộ tịch khác, nhận lương hưu, đăng ký xe). Nhóm gắn với thân thể hoặc ý chí của chính người đó (kết hôn, thu nhận vân tay, ký văn bản uỷ quyền) thì không ai ngồi thay được, chỉ có thể xin cán bộ đến tận nơi.
Mình đứng ở tư cách nào? Là con, vợ, chồng, cha mẹ, anh chị em ruột thì có nhiều việc được nhẹ thủ tục hơn người ngoài, ví dụ giấy uỷ quyền đăng ký hộ tịch không phải chứng thực. Là cháu, hàng xóm, người chăm sóc thuê thì gần như luôn cần giấy uỷ quyền có chứng thực hoặc công chứng. Là người giám hộ thì cần giấy tờ cử giám hộ.
Người được làm thay có đồng ý và biết nội dung không? Cán bộ không hỏi câu này thành lời, nhưng mọi tờ khai đều ghi tên người yêu cầu. Nếu cha mẹ còn minh mẫn, hãy đọc cho cha mẹ nghe tờ khai trước khi đi. Ông bà đi khai sinh cho cháu không cần giấy uỷ quyền nhưng vẫn phải thống nhất với bố mẹ cháu về nội dung khai, đó là quy định chứ không chỉ là phép lịch sự.
Nếu trả lời chưa chắc thì làm gì? Gọi hoặc ghé bộ phận một cửa hỏi đúng một câu: “Thủ tục này người nhà nộp thay được không, cần mang giấy gì để chứng minh quan hệ?”. Mất mười phút nhưng đỡ một chuyến đi trắng tay. Cổng Dịch vụ công quốc gia cũng ghi thành phần hồ sơ của từng thủ tục, có mục dành cho trường hợp uỷ quyền.
Bảng tra nhanh theo từng thủ tục
Bảng dưới đây gom các thủ tục người ta hay phải làm cho người nhà. Cột cuối là chỗ hồ sơ hay bị trả nhất, rút từ những lần người nộp phải quay về.
| Thủ tục | Người nhà làm thay? | Cần mang thêm gì | Chỗ hay vấp |
|---|---|---|---|
| Đăng ký khai sinh | Được. Cha mẹ không đi được thì ông, bà, người thân thích khác đi | Không cần giấy uỷ quyền của cha mẹ; mang giấy tờ tuỳ thân của mình | Người đi không nắm tên, quê quán, dân tộc cha mẹ đã chọn cho bé |
| Đăng ký khai tử | Được. Vợ, chồng, con, cha, mẹ hoặc người thân thích khác có trách nhiệm đi | Giấy báo tử hoặc giấy tờ thay giấy báo tử | Để quá hạn 15 ngày kể từ ngày mất vì bận lo hậu sự |
| Trích lục, bản sao giấy tờ hộ tịch; xác nhận tình trạng hôn nhân | Được, theo uỷ quyền | Văn bản uỷ quyền; người thân gần (ông, bà, cha, mẹ, con, vợ, chồng, anh, chị, em ruột) thì không phải chứng thực | Tưởng là con thì khỏi giấy uỷ quyền |
| Đăng ký kết hôn, nhận cha, mẹ, con | Không uỷ quyền được. Một bên nộp hồ sơ được | Không áp dụng | Lúc nhận kết quả cả hai bên phải có mặt |
| Thẻ căn cước người từ 14 tuổi | Không, phải thu ảnh khuôn mặt, vân tay, mống mắt | Người khó khăn nhận thức thì người đại diện hợp pháp hỗ trợ | Đưa người già yếu ra trụ sở trong khi có thể đề nghị làm tại chỗ ở |
| Thẻ căn cước trẻ dưới 6 tuổi | Được, người đại diện hợp pháp làm trực tuyến | Không thu sinh trắc học của trẻ | Bế cháu ra công an xã trong khi làm trên mạng được |
| Đăng ký thường trú, tạm trú cả nhà | Được, chủ hộ hoặc một thành viên khai kèm cho người khác | Giấy chứng minh quan hệ nếu hệ thống không tự khai thác được | Quên ý kiến đồng ý của chủ sở hữu chỗ ở |
| Nhận lương hưu, trợ cấp thay | Được, theo uỷ quyền | Văn bản uỷ quyền phải chứng thực, hiệu lực tối đa 12 tháng | Giấy uỷ quyền đã quá 12 tháng mà không biết |
| Đăng ký xe thay chủ xe | Được, theo uỷ quyền | Giấy tờ tuỳ thân của mình, văn bản uỷ quyền có công chứng hoặc chứng thực | Mang giấy uỷ quyền viết tay không chứng thực |
Bảng chỉ để định hướng. Thành phần hồ sơ đầy đủ của từng việc thay đổi theo quy định hiện hành; trước khi đi, mở đúng thủ tục trên Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc hỏi nơi nộp.
Khi việc bắt buộc có mặt mà người thân không đi nổi
Có mặt không có nghĩa là phải ra tận trụ sở. Với những việc gắn với chính người đó, luật đã chừa lối để cán bộ đến với người dân. Các lối dưới đây đều phải đề nghị, không tự nhiên mà có:
- Đăng ký khai sinh, khai tử lưu động. Uỷ ban nhân dân cấp xã tổ chức khi cha mẹ khuyết tật, ốm bệnh không đi khai sinh cho con được, hoặc khi người thân của người mất là người già, yếu, khuyết tật, hoặc không sống cùng địa bàn xã.
- Đăng ký kết hôn lưu động. Khi hai bên cùng thường trú trên một xã mà một hoặc cả hai là người khuyết tật, ốm bệnh không đi được.
- Làm căn cước tại chỗ ở. Luật Căn cước 2023 cho phép cơ quan quản lý căn cước làm thủ tục tại chỗ ở của công dân trong trường hợp cần thiết. Người nhà ra công an xã trình bày và đề nghị.
- Công chứng ngoài trụ sở. Theo Luật Công chứng 2024, người không đi lại được vì sức khoẻ, đang điều trị nội trú thì được công chứng ngoài trụ sở, ví dụ khi cần ký văn bản uỷ quyền tại giường bệnh.
- Chứng thực chữ ký tại nhà, tại viện. Có nơi bố trí được, có nơi không; quy định hiện hành về chứng thực có trường hợp ngoài trụ sở, nên hỏi trước bộ phận chứng thực ở xã.
Câu nên nói khi đề nghị: “Mẹ em bảy mươi tám tuổi, liệt nửa người, không ra trụ sở được. Em xin hỏi xã có làm lưu động hoặc cử người đến nhà được không, nếu được thì em cần nộp trước giấy gì?”. Nói rõ tình trạng và hỏi bước kế tiếp, đừng chỉ hỏi “có được không”.
Ba tư cách làm thay, ba loại giấy chứng minh khác nhau
Người có trách nhiệm theo luật. Khai sinh và khai tử là hai việc luật giao thẳng cho người thân, nên người đi không cần giấy uỷ quyền. Nhưng cán bộ vẫn cần biết bạn là ai với người được khai: mang căn cước của mình và, nếu cán bộ không tra được trên hệ thống, một giấy tờ cho thấy quan hệ như giấy khai sinh của mình có tên cha mẹ.
Người được uỷ quyền. Đây là tư cách phổ biến nhất: xin trích lục, nhận lương hưu, đăng ký xe. Giấy uỷ quyền là thứ quyết định, nên đọc kỹ xem việc mình sắp làm có nằm trong phạm vi giấy ghi không. Giấy ghi “làm thủ tục xin trích lục khai sinh” thì không dùng để xin xác nhận tình trạng hôn nhân được.
Người đại diện hợp pháp, người giám hộ. Cha mẹ của con chưa đủ 14 tuổi, người giám hộ của người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Không cần giấy uỷ quyền, nhưng phải có giấy chứng minh tư cách: giấy khai sinh của con, quyết định cử người giám hộ, trích lục đăng ký giám hộ.
Nhầm tư cách là bị trả. Người con cầm giấy uỷ quyền nhận lương hưu của mẹ đi xin trích lục khai sinh cho mẹ thì giấy kia không dùng được, dù vẫn là con. Trước mỗi việc, xác định lại mình đang đứng ở tư cách nào và cầm đúng giấy cho tư cách đó.
Ở quầy một cửa: câu nên nói và câu nên hỏi
Người làm thay hay lúng túng vì không phải chuyện của mình, hỏi gì cũng ngập ngừng. Chuẩn bị sẵn mấy câu dưới đây, viết ra giấy cũng được:
- Câu mở: “Em đến làm thủ tục … cho mẹ em là bà …, em là con ruột. Đây là căn cước của em, đây là giấy tờ của mẹ.” Nói tên thủ tục, quan hệ, rồi đưa giấy theo đúng thứ tự.
- Khi cán bộ hỏi nội dung mà bạn không chắc, đừng đoán. Nói: “Phần này em xin gọi hỏi lại mẹ em một phút.” Gọi ngay tại chỗ, đọc lại cho người thân nghe.
- Hỏi về kết quả: “Ngày hẹn em đến nhận thay được không, hay mẹ em phải tự đến? Nếu em nhận thì cần mang giấy gì?”. Nhiều người nộp được mà nhận không được vì quên hỏi câu này.
- Hỏi về chữ ký: “Phần nào mẹ em phải tự ký, em mang tờ khai về cho mẹ ký rồi nộp lại có được không?”.
- Khi bị trả: “Anh chị ghi giúp em giấy hướng dẫn bổ sung, em mang về cho đủ.” Người tiếp nhận có trách nhiệm lập văn bản hướng dẫn khi hồ sơ chưa bổ sung ngay được.
Câu không nên nói: “Mẹ em già rồi, anh chị làm giúp cho nhanh.” Cán bộ không được bỏ bước vì lý do đó, và câu này khiến cuộc trao đổi chuyển sang xin cho, thay vì hai bên cùng tìm đúng thủ tục.
Tình huống giả định: chị Hạnh lo giấy tờ cho mẹ trong một tuần
Chị Hạnh có mẹ 79 tuổi, đi lại bằng xe lăn. Trong tuần này chị cần ba việc: xin trích lục khai sinh của mẹ để bổ sung hồ sơ bảo hiểm, làm lại thẻ căn cước vì thẻ của mẹ bị gãy, và lo tiếp việc nhận lương hưu vì giấy uỷ quyền cũ đã ký từ năm ngoái.
Việc thứ nhất chị làm thay được. Mẹ viết giấy uỷ quyền cho chị xin trích lục; vì chị là con ruột nên giấy không phải chứng thực, chị mang thêm giấy tờ cho thấy hai mẹ con. Việc thứ hai là cấp lại khi thẻ hư hỏng: Luật Căn cước 2023 cho phép làm trực tuyến, dùng ảnh và vân tay đã thu lần gần nhất, nên chị ngồi cùng mẹ ở nhà làm trên ứng dụng định danh của Bộ Công an bằng tài khoản của mẹ. Nếu phải thu lại sinh trắc, chị ra công an xã đề nghị làm tại chỗ ở.
Việc thứ ba cần chú ý nhất. Văn bản uỷ quyền nhận lương hưu theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực tối đa 12 tháng và phải được chứng thực. Chị hẹn với xã xem có chứng thực tại nhà được không; nếu không, chị đưa mẹ ra một lần, làm cùng buổi với việc khác để mẹ đỡ đi lại. Ba việc, ba tư cách, ba cách đi khác nhau, nhưng lên lịch trước thì gói trong một tuần.
Câu hỏi thường gặp
Con ruột đi làm thủ tục cho cha mẹ có cần giấy uỷ quyền không?
Tuỳ việc. Khai sinh cho cháu khi cha mẹ cháu không đi được và khai tử là trách nhiệm của người thân, không cần uỷ quyền. Xin trích lục, xác nhận tình trạng hôn nhân thì vẫn cần văn bản uỷ quyền, chỉ là con ruột thì văn bản đó không phải chứng thực.
Có thủ tục nào tuyệt đối không nhờ người khác được không?
Có. Đăng ký kết hôn, đăng ký lại kết hôn, nhận cha, mẹ, con không uỷ quyền được, lúc nhận kết quả cả hai bên phải có mặt. Các việc thu ảnh khuôn mặt, vân tay cũng phải có chính người đó, dù có thể làm tại chỗ ở.
Người nhà đến nhận kết quả thay có được không?
Đa số được nếu người nhận có tư cách làm thay việc đó, ví dụ được uỷ quyền. Khi nộp hồ sơ, hỏi luôn ai được nhận và cần mang gì, vì có kết quả bắt buộc chính người đó nhận, như giấy chứng nhận kết hôn.
Cháu ruột làm thay cho ông bà thì giấy uỷ quyền có phải chứng thực không?
Với việc hộ tịch, danh sách người thân không phải chứng thực giấy uỷ quyền gồm ông, bà, cha, mẹ, con, vợ, chồng, anh, chị, em ruột. Cháu không nằm trong danh sách này, nên giấy uỷ quyền của ông bà cho cháu phải được chứng thực.
Nộp hồ sơ trực tuyến thay người thân bằng tài khoản của mình được không?
Nhiều thủ tục trên Cổng Dịch vụ công quốc gia cho người nộp khai thông tin của người khác, nhưng có thủ tục yêu cầu tài khoản của chính người đó. Tốt nhất ngồi cùng người thân, dùng tài khoản của họ, và đừng giữ mật khẩu của họ lâu dài.
Luật hộ tịch mới có làm thay đổi chuyện làm thay không?
Luật Hộ tịch 2026 đã được thông qua nhưng có hiệu lực từ 01/3/2027. Đến lúc đó, các quy định nêu ở đây vẫn theo Luật Hộ tịch 2014 và văn bản hướng dẫn. Gần ngày luật mới áp dụng, nên hỏi lại nơi nộp.